Fren Sistemleri (Brake Systems)

Fren Sistemleri (Brake Systems)
 Fren sistemleri, yerde uçağın istenilen yerde durdurulabilmesi, yönünün değiştirilmesi, touch down’dan sonra hızının düşürülmesi ve havada tekerlek hareketlerinin denetlenebilmesi için uçak hidrolik sistemlerine dâhil edilmiştir. Sistemde kullanılan cihazlar, uçak tipine göre değişiklik gösterir.

Uçaklarda tekli, çiftli ve karışık diskli, parçalı rotorlu veya genişleyen tüp tipli şekilleri bulunur. Bu diskler, hidrolik pistonlar ve geri dönüş yayları ile çalıştırılır. Çalışma sırasında diskler aşınır. Bu aşınmalar aşınma indikatörü (wear indikatör) sayesinde belirlenir aşınama oluştukça indikatöründe boyu kısalır.

kırmızı ile gösterilen Aşınma indiktörü (wear indikator)

 Genel olarak bir fren sistemi; fren pedalları, kontrol valfi ve fren ünitelerinden oluşur. Sistemin en değerli elemanı kuşkusuz fren üniteleridir. Fren ünitelerini meydana getiren rotor ve stator diskleri ısıya dayanıklı farklı malzemelerden imal edilir. Sıcaklık değerlerinin istenilen limitlerde tutulması için sisteme göstergeler ve soğutma fanları eklenmiştir.

 Genel olarak uçaklarda kullanılan fren tipleri; normal brake (normal fren), anti skid brake (kayma önleme freni), auto brake (otomatik fren), park brake (park freni), in flight brake (uçuş freni) ve emergency brake (acil fren)’dir.

-Normal Fren

 Kokpitte bulunan rudder pedallarına basılarak çalışır. Bu fren tipi bağımsız bir fren şeklidir.

-Kayma Önleme Freni (Anti skid brake)

 Uçağın inişte tekerleklerini kaydırmadan ve kilitlemeden hızını yavaşlatan frendir. Bu fren sistemi dâhilinde touch down protection (yere temas koruması), locked wheel skid control (kilitli tekerlek kayma kontrolü) ve fail safe protection (arızalara karşı koruma) devreleri geliştirilmiştir.

resimde RTO modu sadece kalkışta kullanılır onun da sebebi pilot kalıştan vazgeçerse uçağın hızını kontrollü bir şekilde azaltmaya yarar!!!

 -Touch Down Protection

 İniş esnasında iniş takımları DOWN pozisyonundayken anti skid fren sistemi devrede olsa veya fren pedalları basılı olsa dahi tekerleklerin frensiz olarak yere temas etmesini sağlayan, anti skid control box içerisinde görev yapan bir koruma devresidir.

-Locked Wheel Skid Control

 Uçak yer moduna geçtiğinde sürati uçak tipine göre değişen belirli bir değerin altına düşünceye kadar eş tekerleklerde uyumsuzluk oluşma sorunun çözülmesi için bu devre kullanılır. Devre, tekerleklerin herhangi birindeki meydana gelen farklı dönü hareketleri tespit ettiğinde bu tekerleklere gelen hidrolik basıncı keser.

Otomatik Fren

 Otomatik fren de pilotlara düşen işleri azaltmak için geliştirilmiş bir sistemdir. Sistemin görevi, inişte ve kalkışta uçak hızını anti skid sistemi ile uçağı yavaşlatmaktır.
Sistemin kullanılabilmesi için anti skid fren sistemine elemanlar ilave edilmiştir. Bu elemanların başlıcaları bir kontrol ünitesi ile bir seçme düğmesidir. Kontrol ünitesi sistemi yönetir. Seçme düğmesi ise fren şiddetini ayarlar.

Sistem, normalde pilot müdahalesi olmadan çalışır. Şayet pilot fren sistemini kendisi kullanacak olursa otomatik fren sistemi kendini otomatik olarak devre dışı bırakır. Sistemin normal olarak devreden çıkması, uçak hızının belirli değerlerin altına düşmesi ile gerçekleşir.

Park Freni

 Kokpitte uçak tiplerine göre değişik yerlere yerleştirilmiş kumandalarla çalıştırılan bir park freni sistemi sayesinde uçakların yerde muhafaza edilebilmeleri sağlanmıştır.

Uçuş Freni

 Uçak yerden kesildikten sonra takımlar toplanırken tekerlekleri frenlemek için uçuş freni otomatik olarak çalışır. Bu sistemin kullanım amacı, dönmekte olan tekerlekte jiroskopik etkilerin oluşumunu önlemektir.

Acil Fren

Birden fazla hidrolik sistemi bulunan uçaklarda fren sistemleri en az iki sistemden beslenir. Sistemlerin birinde basınç olmadığı zaman diğer sistem fren için kullanılır. Böyle bir uygulama acil fren kullanımını teşkil eder. Acil fren kullanımlarının çeşitli yolları vardır. Bunlardan en çok kullanılanları farklı piston grupları ile yapılan acil fren, sistem aküsü ile yapılan acil fren ve pnömatik frendir.

Fren sisteme genel bakış