İniş Takımları (Landing Gears)
Inış Takımları (Landing Gears)
- Uçakların iniş, kalkış ve taksi hareketlerini gerçekleştirebilmeleri için üzerinde durabildikleri yapısal elemanlara iniş takımları adı verilir. Başlıca elemanları kapaklar, dikmeler, damperler ve landing gears tekerleklerdir.
- İniş takımları, havada aerodinamik yapıyı tamamlamak amacıyla açılır-kapanır şekilde tasarlanmıştır. Kendilerine ait kompartımanları vardır. Aerodinamik yapıyı temin edecek kapaklarını üzerinde taşıyanları olmakla beraber bu kapakların uçak gövdesine bağlanmış olanları da vardır. Arka amortisör dikmeler ana (main) iniş takımı olarak isimlendirilir. Ana uçak yükünü bu dikmeler taşır.
- Burundaki iniş takımı dikmesi ise uçağı yerde dengede tutmak ve istenilen yöne hareket etmesini sağlamak amacı ile uçağın burun kısmına yerleştirilmiştir. Amortisör dikmeleri ve tekerlek sayıları, uçağın tipine ve büyüklüğüne göre belirlenir. Aynı zamanda takım ebatları da değişebilir. Oleo-pneumatic (sıvı-gaz kombinasyonlu) amortisör dikmeleri uçakta iniş, kalkış ve yer hareketleri sırasında meydana gelen darbeleri absorbe eder. Bu dikmelerin yapısında dışta bir silindir ve onun içerisinde hareket eden bir piston bulunur. Dış silindir uçak yapısına, piston da tekerleklere bağlıdır. Piston ile silindir birbirine dıştan bir torsion link (dönü makası) ile irtibatlandırılmıştır. Silindir içerisindeki orifice (dar geçit) içinde hareket eden bir pim, dikmede amortisör etkisinin oluşumunu sağlar. Bu pim, dikme içerisindeki gaz-sıvı hareketlerini düzenler.
- Havada açık iniş takımı dikmeleri aşağı sarkar. Bu durumda silindir içindeki sıvı, gaz basıncı ile alt hücrede toplanır. Tekerlekler yere temas ettiğinde içeri girmeye başlayan dikme pistonu sıvıyı üst hücreye doğru iter. Orifice, üzerinden akmakta olan sıvı hızını sınırlandırır ve böylelikle yavaşlatılmış piston hareketi sonucunda üst hücredeki gaz sıkışmış olur. Bu oluşum dikey darbeleri yok eder. Dikmelere yanal darbeleri karşılamak için piston tip, vane (kanatçık) tip veya steer (yön) tip shimmy damper (yalpa sönümlendirici) ler ilave edilmiştir.
Açma ve Geri Toplama Sistemleri (Extension & Retraction Systems)
- Uçakta uçuş sırasında minimum geri sürüklenme oluşumunu sağlamak için iniş takımlarının geri toplanması gerekir. Bunu gerçekleştirmek için iniş takımları dikmeleri ve gerekirse iniş takımı kapakları hidrolik sistemleri ile donatılır. Sistem, uçuş kabininde bulunan bir manivela landing gear control lever (iniş takımı kumanda kolu) ile çalıştırılır.
Acil Durum
- İniş takımı açma/geri toplama sisteminde bir arıza ya da uçak hidrolik sisteminde bir basınç düşüklüğünün meydana gelmesi durumunda iniş takımları normal çalıştırma ile açılmayabilir. Bu gibi acil durumlarda iniş takımlarının açılıp kilitlenebilmesi için sistemde el ile açma mekanizması bulunur. Mekanizmanın kumandasını oluşturan üç adet kontrol kolu kokpitte zemin üzerindeki bir kapağın altındadır. Acil bir durumda bu kollardan biri ya da bir kaçı çekildiğinde ilgili iniş takımı dikmesi ve kapakları kilitten kurtulur ve dikme yer çekimi etkisi ile kendi ağırlığıyla açılır.
Göstergeler ve Uyarılar
- İniş takımı hareket ve pozisyonları kokpitteki lambalarla takip edilir. Bu lambalar iniş takımlarının açık, kapalı ya da hareket hâlinde olma durumlarına göre ayrı indikasyonlara sahiptir. Her iniş takımı dikmesinin lambası ayrıdır.
- İniş takımlarına ait göstergeler çalışmadığı ya da doğru çalıştığından emin olunmadığı durumlarda iniş takımı pozisyonunun takip edilebilmesi için görsel kontroller yapılır. Bunlar, iniş takımlarının açıkta ya da kapalıda olduğunu gösteren pimleri, çizgilerini ve görme pencerelerini içerir. Takip yöntemi ve görme pencerelerinin özellikleri uçaktan uçağa değişiklik gösterir. Bu indikasyon sistemlerine genel olarak visual check (görsel kontrol) adı verilir.
Lastikler (Tires)
- Uçağın yer ile ilişkisini sağlayan tekerleklerin ana elemanları lastiklerdir. Lastikler, uçak kullanımları için özel kauçuk esaslı malzemelerden imal edilir. İniş takımları dikme pistonlarına alaşımlı çelikten yapılmış jantlar ile bağlanır. Jant ve lastiklerin teknik sağlamlıklarının kalkış ve iniş fazlarındaki önemi büyüktür. Jant kırılma veya lastik patlama olayı, iniş ve kalkışta uçağın dengesini bozacağı gibi uçakta büyük hasarların oluşumuna neden olur. Bu sebeple jantlar servise verilmeden önce kontrollerinin dikkatli olarak yapılması; lastik hava basıncı, lastik şekli ve yapısının lastik mevzuatları limitleri içerisinde olması gerekir. Lastikler, aşırı sıcaklık sebebiyle artan basınçtan korunmaları için fuse plug’larla (sigorta tapa) emniyetlendirilmiştir.
- Uçakların iniş, kalkış ve taksi hareketlerini gerçekleştirebilmeleri için üzerinde durabildikleri yapısal elemanlara iniş takımları adı verilir. Başlıca elemanları kapaklar, dikmeler, damperler ve landing gears tekerleklerdir.
- Burundaki iniş takımı dikmesi ise uçağı yerde dengede tutmak ve istenilen yöne hareket etmesini sağlamak amacı ile uçağın burun kısmına yerleştirilmiştir. Amortisör dikmeleri ve tekerlek sayıları, uçağın tipine ve büyüklüğüne göre belirlenir. Aynı zamanda takım ebatları da değişebilir. Oleo-pneumatic (sıvı-gaz kombinasyonlu) amortisör dikmeleri uçakta iniş, kalkış ve yer hareketleri sırasında meydana gelen darbeleri absorbe eder. Bu dikmelerin yapısında dışta bir silindir ve onun içerisinde hareket eden bir piston bulunur. Dış silindir uçak yapısına, piston da tekerleklere bağlıdır. Piston ile silindir birbirine dıştan bir torsion link (dönü makası) ile irtibatlandırılmıştır. Silindir içerisindeki orifice (dar geçit) içinde hareket eden bir pim, dikmede amortisör etkisinin oluşumunu sağlar. Bu pim, dikme içerisindeki gaz-sıvı hareketlerini düzenler.
- Havada açık iniş takımı dikmeleri aşağı sarkar. Bu durumda silindir içindeki sıvı, gaz basıncı ile alt hücrede toplanır. Tekerlekler yere temas ettiğinde içeri girmeye başlayan dikme pistonu sıvıyı üst hücreye doğru iter. Orifice, üzerinden akmakta olan sıvı hızını sınırlandırır ve böylelikle yavaşlatılmış piston hareketi sonucunda üst hücredeki gaz sıkışmış olur. Bu oluşum dikey darbeleri yok eder. Dikmelere yanal darbeleri karşılamak için piston tip, vane (kanatçık) tip veya steer (yön) tip shimmy damper (yalpa sönümlendirici) ler ilave edilmiştir.
Açma ve Geri Toplama Sistemleri (Extension & Retraction Systems)
- Uçakta uçuş sırasında minimum geri sürüklenme oluşumunu sağlamak için iniş takımlarının geri toplanması gerekir. Bunu gerçekleştirmek için iniş takımları dikmeleri ve gerekirse iniş takımı kapakları hidrolik sistemleri ile donatılır. Sistem, uçuş kabininde bulunan bir manivela landing gear control lever (iniş takımı kumanda kolu) ile çalıştırılır.
Acil Durum
- İniş takımı açma/geri toplama sisteminde bir arıza ya da uçak hidrolik sisteminde bir basınç düşüklüğünün meydana gelmesi durumunda iniş takımları normal çalıştırma ile açılmayabilir. Bu gibi acil durumlarda iniş takımlarının açılıp kilitlenebilmesi için sistemde el ile açma mekanizması bulunur. Mekanizmanın kumandasını oluşturan üç adet kontrol kolu kokpitte zemin üzerindeki bir kapağın altındadır. Acil bir durumda bu kollardan biri ya da bir kaçı çekildiğinde ilgili iniş takımı dikmesi ve kapakları kilitten kurtulur ve dikme yer çekimi etkisi ile kendi ağırlığıyla açılır.
Göstergeler ve Uyarılar
- İniş takımı hareket ve pozisyonları kokpitteki lambalarla takip edilir. Bu lambalar iniş takımlarının açık, kapalı ya da hareket hâlinde olma durumlarına göre ayrı indikasyonlara sahiptir. Her iniş takımı dikmesinin lambası ayrıdır.
- İniş takımlarına ait göstergeler çalışmadığı ya da doğru çalıştığından emin olunmadığı durumlarda iniş takımı pozisyonunun takip edilebilmesi için görsel kontroller yapılır. Bunlar, iniş takımlarının açıkta ya da kapalıda olduğunu gösteren pimleri, çizgilerini ve görme pencerelerini içerir. Takip yöntemi ve görme pencerelerinin özellikleri uçaktan uçağa değişiklik gösterir. Bu indikasyon sistemlerine genel olarak visual check (görsel kontrol) adı verilir.
Lastikler (Tires)
- Uçağın yer ile ilişkisini sağlayan tekerleklerin ana elemanları lastiklerdir. Lastikler, uçak kullanımları için özel kauçuk esaslı malzemelerden imal edilir. İniş takımları dikme pistonlarına alaşımlı çelikten yapılmış jantlar ile bağlanır. Jant ve lastiklerin teknik sağlamlıklarının kalkış ve iniş fazlarındaki önemi büyüktür. Jant kırılma veya lastik patlama olayı, iniş ve kalkışta uçağın dengesini bozacağı gibi uçakta büyük hasarların oluşumuna neden olur. Bu sebeple jantlar servise verilmeden önce kontrollerinin dikkatli olarak yapılması; lastik hava basıncı, lastik şekli ve yapısının lastik mevzuatları limitleri içerisinde olması gerekir. Lastikler, aşırı sıcaklık sebebiyle artan basınçtan korunmaları için fuse plug’larla (sigorta tapa) emniyetlendirilmiştir.
Hiç yorum yok: